>>>  Laatst gewijzigd: 11 december 2021   >>>  Terug naar www.emo-level-8.nl  
Ik

Notities bij boeken

Start Filosofie Kennis Normatieve rationaliteit Waarden in de praktijk Mens en samenleving Techniek

Legenda voor de hoofdtekst

  • Zwarte tekst is tekst die de inhoud van een boek verkort en zo feitelijk mogelijk samenvat.
  • Blauwe tekst in een citaatkader geeft letterlijke citaten uit een boek weer.
  • Donkerrode tekst tussen teksthaken geeft mijn commentaar weer.

Legenda voor de titels in de hoofdtekst

  • Vet blauw [bij links] of Vet zwart [bij de boekgegevens]: Boek helemaal gelezen en samengevat.
  • Vet notitierood: Boek deels gelezen of aan het lezen.
  • Vet oranje: Boek ooit gelezen en samengevat op papier, maar niet gedigitaliseerd.
  • Vet lichtgroen: Boek ooit gelezen, maar geen papieren of digitale samenvatting.

Startpagina Mens en samenleving

Waarden en normen spelen een grote rol in hoe we over mensen en over het samenleven van mensen denken.

Probleem is alleen dat mensen zelf al zo ingewikkeld in elkaar zitten en dat het aantal mogelijke interacties met andere mensen vrijwel oneindig is. Te veel variabelen, zou een wetenschapper zeggen. Het wonderlijke is dan dat dat gegeven mensen er nooit van heeft weerhouden om allerlei dingen te beweren over hoe mensen zijn, hoe mensen moeten zijn, hoe een samenleving in elkaar steekt en hoe een samenleving het beste geregeld kan worden. Mensen smijten werkelijk met waardeoordelen over allerlei aspecten ervan. Het aantal mensbeelden en maatschappijbeelden is dan ook groot.

Mijn hoofdthema's

Mens en mogelijkheden

Er is veel onderzoek gedaan naar mensen in culturen en samenlevingen (culturele antropologie, psychologie, sociologie bijvoorbeeld). Maar constateren hoe mensen zich feitelijk gedragen zegt lang niet alles over hoe mensen zich zouden moeten gedragen. En constateren hoe het samenleven van mensen feitelijk is geregeld zegt lang niet alles over de wenselijkheid van die regels. Je kunt nooit zo maar de sprong maken van feiten naar waarden en normen, want daarover hebben we het als we praten over hoe iets zou moeten zijn of zeggen dat iets wenselijk is.

Het is daarom nogal gevaarlijk om te veronderstellen dat er één duidelijke menselijke natuur bestaat die ons vervolgens zou dwingen ons op een bepaalde manier te gedragen. Als iemand zoiets zegt als: "mensen zijn van nature dit of dat", dan is dat vaak helemaal geen constatering, maar een waardeoordeel over hoe mensen zouden moeten zijn. Ik zelf reageer vrij allergisch op zo'n uitspraak, merk ik altijd.

'De menselijke natuur', dat klinkt ook nog eens behoorlijk biologisch. Alsof we dieren zijn die niet anders kunnen doen dan wat onze instincten ons ingeven. Maar mensen zijn geen dieren, mensen worden niet geregeerd door hun instincten. Mensen worden zelfs al vóór hun geboorte in hun ontwikkeling beïnvloed door hun omgeving en als ze geboren zijn neemt die invloed razendsnel toe. Hoe ver reikt die invloed? Tja ... We komen dan uit bij de zogenoemde 'nature - nurture' - discussie. Ook dicussies over vrijheid en determinisme horen hier thuis.

Utopie en dystopie

Mensen kunnen hele goede redenen hebben om niet tevreden te zijn over hoe hun samenleving functioneert en over hun positie in die samenleving. Ze dromen dan over een samenleving waarin ze gelukkiger kunnen zijn. Een utopie is zo'n droombeeld. Van de andere kant zijn er ook mensen die alleen maar in die ontevredenheid blijven hangen en erg negatieve beelden hebben van die samenleving. Dat kan bijvoorbeeld worden beschreven in een dystopie.

Een utopie kan wat mij betreft staan voor elke werkelijkheid die beter is dan de huidige en waarvan we dáárom dromen omdat de huidige ons niet bevalt. Een utopie is een gedachte die je stimuleert om je leven te veranderen en dromen te realiseren met als doel het wegwerken van een situatie waarover je niet tevreden bent. Een utopische gedachte hoeft niet individueel te zijn, je kunt hem delen met anderen en met anderen samenwerken aan het veranderen van dingen. Maar dat hoeft niet meteen de samenleving in zijn geheel te zijn. Het kan een richting in de beeldende kunst of het toneel of de literatuur zijn; of een aanpassing van het onderwijs; of het realiseren van een andere vorm van intieme relaties. Je treft utopieën en dystopieën vaak aan in literaire uitingen zoals romans, maar ook allerlei filosofen schrijven er boeken over.

Waarvan wordt in utopieën bijvoorbeeld gedroomd?

Visies

Een visie is eigenlijk niets meer dan een verzameling van meningen en van waarden en normen over mens en samenleving. Mensvisies gaan over wat mensen zijn en zouden moeten zijn. Maatschappijvisies gaan over hoe het samenleven van mensen geregeld is en over hoe dat samenleven geregeld zou moeten worden.

Het onderwerp vervreemding kan bijvoorbeeld alleen bestaan wanneer mensen ideeën hebben over hoe mens en of samenleving zouden moeten zijn. De vraag is altijd: waarvan zijn mensen vervreemd?

Religieuze levensbeschouwingen hebben daar allerlei uiteenlopende antwoorden op, maar we hebben de religie niet nodig om opvattingen te ontwikkelen over mens en maatschappij. Hiernaast heb ik er maar een paar op kunnen voeren, omdat ik over deze dingen - opvattingen als anarchisme, socialisme, marxisme en zo verder - vooral vroeger las, in het 'predigfitale tijdperk' dus. Ik heb er geen digitale samenvattingen van. Het weinige dat ik wel digitaal heb vind je hier.

Samenleving en economie

Ik heb de laatste decennia meer gelezen over de aanpak en de gevolgen binnen het economische systeem van een samenleving. Dat raakt natuurlijk wel aan genoemde mens- en maatschappijvisies. Het is een kwestie van nadruk, van specialisatie.

Ik heb me bijvoorbeeld verdiept in de geschiedenis en de filosofie van de economie. Met name het kapitalisme staat hier centraal. Vooral de negatieve aspecten van het kapitalisme vind ik verontrustend en daarom heb ik ook wat boeken bekeken waarin kritiek op het kapitalisme wordt geleverd. Het meest actuele aspect daarvan is dat de huidige consumptiesamenleving het milieu verpest en dat het dogma van de economische groei uiteindelijk niet vol te houden is, zeker niet wanneer er geen werk gemaakt wordt van terugdringen van de overbevolking.